De Bataafse stroommossel is van grote ecologische waarde: hij filtert rivierwater en versterkt de biodiversiteit. Als basis van de voedselketen vervult hij een belangrijke sleutelrol in het ecosysteem. Deze inheemse zoetwatermossel – die in sneller stromende delen van de rivier voorkomt dan de andere zoetwatermosselen - stierf uit in Nederland door verontreiniging van het rivierwater en gebrek aan bepaalde vissoorten waar deze mossel van afhankelijk is voor zijn voortplanting. WWF, Waardenburg Ecology, de Radboud Universiteit en ARK Rewilding Nederland onderzoeken samen of herintroductie mogelijk is.
Praktijktest met bolle stroommosselen
Een haalbaarheidsstudie uit 2021, uitgevoerd door de Radboud Universiteit en Waardenburg Ecology, toonde aan dat dankzij verbeterde waterkwaliteit, verbeterde visstanden en herstel van nevengeulen de omstandigheden in theorie geschikt zijn voor herintroductie van de Bataafse stroommossel. Nu is het dan tijd voor een eerste praktijktest met een niet bedreigde schelpdiersoort: de bolle stroommossel. Frank Collas (Radboud) en Nils van Kessel (Waardenburg) verzamelden de mosselen in een stilstaande plas langs de rivier. Ze werden opgemeten en kregen een uniek nummer opgeplakt om de latere monitoring goed te kunnen uitvoeren. Voor de uitzet zijn metalen kooitjes ontwikkeld door Justė Motuzaitė (ARK) en Tom van Gemert (Waardenburg) die stevig in de bodem kunnen worden gedraaid. Deze constructie zorgt ervoor dat de mosselen bij elkaar blijven en later teruggevonden kunnen worden voor de monitoring.
De proef, bestaande uit zeven kooitjes met elk vijf mosselen erin, vindt plaats in een meestromende nevengeul van de Waal in de Afferdense en Deestse Waarden, een gebied dat in beheer is bij Staatsbosbeheer. Ykelien Damstra (ARK) en Nils van Kessel plaatsten de mosselen in de nevengeul. “Deze geul is lang genoeg om de negatieve invloed van de scheepvaart te dempen en door de stroming bevat het water voldoende zuurstof voor de mosselen”, legt Damstra uit. Zon, regen en hagel wisselden elkaar in rap tempo af terwijl Damstra en van Kessel zich met waad- en duikpak het water in begaven om de kooitjes in drie clusters uit te zetten. Damstra: “Wereldwijd gaat het slecht met zoetwatermosselen. Het zou geweldig zijn als het lukt de Bataafse stroommossel terug te krijgen in onze rivieren. Samen met natuurlijkere nevengeulen zal het prachtige riviernatuur opleveren. De test moet aantonen of de bolle stroommosselen in deze constructie in staat zijn in leven te blijven en te groeien. Bij succes kunnen de voorbereidingen om uiteindelijk de Bataafse stroommossel terug te brengen voortgezet worden.”
En hoe nu dan verder?
Nu de bolle stroommosselen het water in zijn gelaten, rijst de vraag: hoe gaat het proces verder? Damstra: “De bolle stroommosselen zullen de aankomende periode gemonitord worden en in het najaar, voor het hoogwaterseizoen komt, worden de kooitjes uit het water gehaald. Als de uitkomst positief is, volgt op termijn de uitzet van de Bataafse stroommossel en wordt daarmee een stapje dichterbij gezet bij de herintroductie van deze iconische uitgestorven riviermosselsoort én bij gezondere rivieren voor mens en natuur.”
Levende rivieren
Dat de Waal weer beter geschikt is voor zoetwatermosselen is mede te danken aan het project Ruimte voor de Rivier en de verbeterde waterkwaliteit door de Kaderrichtlijn Water. De komende jaren wordt een vervolg op Ruimte voor de Rivier voorbereid. WWF, Bureau Stroming en ARK Rewilding Nederland pleiten ervoor om deze kans opnieuw aan te grijpen voor meer natuur in en langs de rivieren. Ze hebben hiervoor de ‘Integrale meergeulen-aanpak' ontwikkeld, die als doel heeft waterveiligheid te verbeteren, rivierbodemdaling tegen te gaan en te zorgen voor ecologische vooruitgang van het riviersysteem door jaarrond meestromende nevengeulen te realiseren. De meergeulen-aanpak streeft naar het aanleggen van meerdere geulen van minimaal 2 km lang, zodat negatieve invloed van de scheepvaart op de riviernatuur zoveel mogelijk wordt gedempt en dusdanig worden aangelegd dat ze permanent water voeren. De meergeulen-aanpak biedt een kans om een habitat te creëren dat vrijwel ontbreekt in Nederland: permanent stromend water zonder scheepvaartinvloed. In dit soort geulen kunnen zowel vissen als zoetwatermosselen overleven en voortplanten.
Luister naar de reportage over de testuitzet van de bolle stroommosselen in Vroege Vogels via deze link.
